همراهي كه تلفن ماست
به گونهاي كه ما روزانه، بيشتر از ساير كالاهاي مدرن اقتصادي از اين پديده در زندگي روزمرهمان استفاده ميكنيم.
ديگر اطلاعات مربوط به تماسهايمان، ليستهاي امور يا وظايفي را كه بايد انجام بدهيم را در دفترچه يادداشت نميكنيم بلكه در گوشيهايمان به ثبت ميرسانيم، قرار ملاقاتهايمان و پيگيري آنها را در آن تنظيم ميكنيم، از ماشين حساب موجود در تلفن همراهمان براي سادهترين عمليات رياضي استفاده ميكنيم، اخبار و حتي وضعيت بازار بورس و ايميلهايمان را از طريق اينترنت آن پيگيري ميكنيم، به موسيقيهاي دلخواه ذخيره شده توسط خودمان در اين همراه كوچك گوش ميسپاريم و حتي در اوقات فراغت از بازيهاي ساده موجود در آن به عنوان سرگرمي بهره ميبريم.
اما آيا هرگز از خودمان پرسيدهايم كه اين وسيله كوچك با اين همه تكنولوژي بزرگ چگونه و چه وقت به زندگي ما راه پيدا كرد؟
تلفن همراه از ديروز تا امروز
شايد اين نام چندان براي شما به اندازه شنيدن نام گراهام بل آشنا نباشد. اما ناتان بياستابل فيلد كسي بود كه صد سال پيش، نخستين تلفن همراه جهان را ساخت. تلفن همراه استابل فيلد مانند تلفنهاي همراه امروزي از ميدانهاي مغناطيسي استفاده ميكرد. اما به دليل اين كه بسيار بزرگتر از حد معمول بود هرگز رواج پيدا نكرد.
در سوم آوريل 1973 دكتر مارتين كوپر اولين كسي بود كه با گوشي يك كيلوگرمياش صحبت كرد، اين مهندس الكترونيك اولين گوشي قابل حمل را ساخت. دكتر كوپر ايده ساخت گوشي همراه را از يك مجموعه تلويزيوني كه شخصيت اصلي سريال با گوشي بيسيم حرف ميزد، الهام گرفت و آن را عملي كرد. وي در عمل نشان داد ميتوان يك تلفن همراه ساخت كه با آن بشود يك شماره را نه به يك مكان، نه به يك ميز و نه به يك خانه، بلكه به يك شخص اختصاص داد.
از سال 1973 كه مارتين كوپر اولين تلفن همراه را به نمايش گذاشت تا سال 1983 كه اولين سرويس تجاري همراه شروع به كار كرد 5 مدل گوشي تلفن همراه به نمايش درآمد. كوپر اعتقاد داشت كه دنياي بيسيم، دنياي آزادي است، دنياي رها شدن از قيد و بند تلفنهاي ثابت!
ورود تلفن همراه به دنياي جديد
امروز در بيشتر نقاط اروپا، مناطق ثروتمندتر آسيا، آفريقا، منطقه كارائيب، آمريكاي لاتين، استراليا، كانادا و ايالات متحده استفاده از گوشيهاي همراه جنبه همگاني پيدا كرده است. در اين نقاط جهان اكثريت قريب به اتفاق بزرگسالان از تلفنهاي همراه استفادههاي گوناگون ميكنند و اغلب نوجوانان و حتي كودكان دستكم هركدام يك خط تلفن همراه دارند.
نتايج يك نظرسنجي جهاني در 11 كشور جهان نشان ميدهد بيشتر افراد دنيا نميتوانند بدون تلفن همراه زندگي كنند. به گزارش يك شركت تحقيقاتي، شهروندان تايواني و سنگاپوري بيشترين ميزان استفاده از تلفنهاي همراه را به خود اختصاص دادهاند و اين در حالي است كه 17 درصد شهروندان آمريكايي و انگليسي از تلفن همراه براي جستجو روي وب و كنترل ايميلها استفاده ميكنند.
در ژاپن نيز تلفنهاي همراه امكانات اينترنتي گستردهتري را در اختيار مشتركان قرار ميدهد كه از آن ميان ميتوان به برنامه i – Mode شركت NTT Docomo اشاره كرد. اين برنامه امكان ارسال پيام با گوشي همراه از طريق ايميلهاي عادي را هم فراهم كرده است.
توليد لوازم جانبي گوشيهاي همراه نيز امروزه به صنعتي پرسود تبديل شده است. براي نمونه گوشيهاي همراه حتي روي طراحيهاي لباس و كيف نيز تاثير بسزايي دارند. به گونهاي كه بسياري از كمپانيهاي بزرگ، تلفنهاي همراه را با رنگ لباس خانمها و حتي كيف و كفش آنها توليد و به بازار عرضه ميكنند و در اين راستا حتي فروش زنگهاي فانتزي تلفن همراه هم به يكي از راههاي پردرآمد تبديل شده است به گونهاي كه در سال 2005 درآمد آن
از مرز 4 ميليارد دلار هم گذشته است.
خبرها حاكي از آن است كه تلفن همراه ميتواند از سال 2012 همانند يك كيف پول الكترونيك در خريدها استفاده شود. فناوري جديدي كه در كنار ساير عملكردهاي تلفن همراه اين امكان را به كاربران ميدهد كه پول كالاهاي كوچك خود را از طريق تلفن همراه و تنها با نزديك كردن اين دستگاه به كارتخوانهاي بيسيم فروشگاهها و مراكز خريد پرداخت كنند.
اين فناوري كه در حال حاضر در بعضي از تلفنهاي همراه به كار گرفته شده است تا سال 2012 ميتواند بسيار گسترده شود.
از اين رو پيشبينيهاي تحليلگران نشان ميدهد تا سال 2012 تلفن همراه به پنجمين دستگاه پرفروش دنيا تبديل خواهد شد.
تلفن همراه در ايران
يك دهه پس از ظهور اولين تلفن همراه در جهان، ايران نيز در سال 1355ـ 1354 درصدد استفاده از اين سيستم برآمد و با بررسيهايي كه از سوي شركت مخابرات ايران و كارشناسان خارجي در همان زمان صورت گرفت اين نتيجه حاصل شد كه ايران سالانه كشش جذب 3 تا 5 هزار مشترك را دارد و اجراي طرح با 1000 شماره پيشبيني شد، اما اين تلاش در آن زمان ناكام ماند تا اين كه در سال 1367 وزارت پست و تلگراف اقدام به طراحي تلفن همراه كرد و با يك تجديدنظر در اين طرح در سال 1372 تجهيزات آن خريداري شد و در مرداد ماه 1373 فاز اول اين طرح با ظرفيت 10000 شمارهاي آغاز به كار كرد.
از بهمن ماه 1374 چرخشي شگرف براي نامنويسي تلفن همراه به وجود آمد به طوري كه 200 هزار نفر متقاضي تلفن همراه شدند و بيشترين اين تقاضا به شهروندان تهراني اختصاص داشت.
آن زمان متقاضيان هزينهاي بالغ بر 1.5 ميليون تومان تا 2 ميليون تومان را جهت خريد سيمكارت تلفن همراه متحمل ميشدند كه اين هزينه تنها به قشر خاصي از افراد جامعه تعلق داشت و افراد زير سطح متوسط و پايين جامعه هرگز قادر به خريد سيمكارت همراه نبودند.
همزمان با اين روند بازار فروشندگان دستگاه تلفن همراه و گوشيهاي همراه نيز در تهران و حتي برخي شهرستانها به اندازهاي داغ و پردغدغه شد كه در بخش مركزي شهر تهران و حوالي ميدان جمهوري و خيابان حافظ مراكز تجاري معتبري به خريد و فروش و تجارت تلفن همراه پرداختند.
اين فروشندگان با واردات انواع گوشيهاي همراه از سراسر جهان در مدلها و طرحهاي مختلف زمينه تازهاي به جهت انگيزه مد و مدسازي گوشيها در ميان جوانان و بانوان ايجاد كردند. به گونهاي كه در سال 1382 و در حالي كه 2 ميليون و 414 هزار و 815 تلفن همراه در داخل كشور به متقاضيان واگذار شد، بازار گوشيهاي موبايل ميتوانست 3 برابر آمار ذكر شده را تامين كند.
به مرور زمان و با ورود سيمكارتهاي اعتباري همراه نهتنها گوشيهاي همراه بلكه لوازم جانبي و تزييني اين وسيله ارتباط جمعي با رقمي بيشتر از آنچه كه خود گوشيها به خود اختصاص ميداد بازارهاي جهاني و حتي ايران را قبضه كردند.
اين قضيه تبعات منفي اقتصادي را براي خانوادههاي ايراني در پيش داشت. هماهنگي رنگ قابهاي گوشيهمراه و حتي كيفهاي كوچك نگهدارنده آن با رنگ لباس يا ماشين و... تب داغي را در ميان جوانان و نوجوانان ايراني ايجاد كرد به گونهاي كه با ورود يك گوشي تلفن همراه تازه به بازار و رقابت براي به دست آوردن آخرين مدل بازار انگيزههاي فرهنگي و اجتماعي جوانان و نوجوانان را در سطح قابل توجهي در معرض آسيبهاي اقتصادي قرار داد.
به گفته بسياري از محققان آگاهسازي و ارتقاي سطح فرهنگ جامعه و فرهنگسازي خصوصا در زمينه استفاده از فناوريهاي نوين ارتباطات، برخوردهاي قانوني با متخلفان سايبر از جمله راهكارهاي مهم براي مقابله با تبعات منفي اين پديده فرهنگي است.
امروزه كه هر انساني در سراسر كره زمين با تلفن همراه خود با دورترين نقطه جهان ارتباط دارد لازم به نظر ميرسد در زمينه مقابله با تبعات منفي آن نيز سرمايهگذاريها و توجه بيش از پيش صورت گيرد.
ارتباطهاي پيامكي ما
سال 1990 ميلادي بود كه سرويس پيام كوتاه يا همان پيامك خودمان در آسيا متولد شد. چند سالي طول كشيد تا با تكميل فناوريهاي جانبي به بلوغ و ظهور برسد و بتواند محبوبيت همگاني پيدا كند تا اين كه در سال 2003 ميلادي و 1381 شمسي در ايران متولد و مورد استفاده و بهرهبرداري قرار گفت.
تحقيقات نشان ميدهد طريقه ارسال پيامك و محتواي آن با توجه به فرهنگ هر جامعه تغييرات چشمگيري دارد. از اينرو پيامكهايي كه درجامعه ما بخصوص در ميان نسل جوان تبادل ميشود داراي خصوصياتي چون اختصار، ايجاز و حتي به كارگيري زبان محاوره است.
مرحوم دكتر زرياب خويي نقل ميكند كه وقتي قشون شوروي در جنگ جهاني دوم در ايران بود، شخصي از تبريز به برادر خود چنين تلگراف كرد كه: تهران، خيابان فلاحت، تيمچه كرامت، اخوي هدايت، روس وارد، اموال غارت، ابوي مفقود، جادهها مسدود، والده رحلت، همگي سلامت، قربانت عنايت...
با توجه به آنچه ذكر شد، ادبيات تازه تاسيس توسط جوانان امروزي ما نيز بيشباهت به مقوله فوق نيست. به كار بردن كلمه SLM به جاي Salam يا TNX بهجاي Thanx همان متشكرم يا CLM بهجاي Call me با من تماس بگير يا PLZ به جاي Pleaze از جمله اصطلاحات رايج در ارسال پيامك و ادبيات تلفن همراه امروزي است. يك پژوهشگر اجتماعي ميگويد فرهنگ استفاده از فناوري همراه، جدا از فرهنگ عمومي جامعه و نحوه واكنش مردم در برخوردهاي روزمره با زندگي و حواشي آن نيست. متاسفانه فرهنگ استفاده از تلفن همراه در ايران با فراز و نشيبهايي كه داشته به گونهاي بومي ـ ايراني در آمده كه بنابر ويژگيهاي اجتماعي ايران نيز دستخوش تغيير و تحولات ميشود.
اگر كمي به دغدغههاي امروزيتان دقت كنيد، درمييابيد كه در عصر هجوم ماشينها و تكنولوژي با آن كه تلفن همراه ارتباطات ما را گسترش داده، اما به نحوي دامنه ملاقاتهايمان را به كمترين ميزان ممكن كاهش داده است. به واقع، آن زماني كه از ارتباط كمتري برخوردار بوديم براي ملاقاتهايمان مصممتر اقدام ميكرديم.
به نظر ميرسد استفاده از تلفن همراه و بسترسازي فرهنگي براي آن نيز بايد مانند ساير برنامههاي فرهنگي مربوط به مسائل شهروندي مورد توجه قرار گيرد. پيش از آن كه ظهور پديدههايي با تكنولوژيهاي برتر، آينده ارتباطي جامعهمان را تحتالشعاع فاصلههاي قومي و ريشهاي قرار دهد.
پرستيژ اجتماعي
يك كارشناس علوم اجتماعي در اين زمينه گفت: به طور كلي مردم در كشور ما نسبت به محصولات تكنولوژيك تاخر فرهنگي دارند به اين معني كه ممكن است بسياري از آنها فرهنگ درست استفاده كردن از اين وسيله را ندانند و صرفا جنبههاي جانبي آن را مد نظر قرار بدهند.
تلفن همراه در ابتداي ورود به فرهنگ ما به يك پرستيژ اجتماعي تبديل شده بود و بيشتر از كاربرد آن طبقه اجتماعي و تجملاتي فرد را نشان ميداد، اما به محض گسترده شدن آن در سطح جامعه اين جنبه، اصلاح يافت تا اين كه مردم آنرا به عنوان يك امر بديهي در زندگي پذيرا شدند.
اما آنچه بيش از همه و با ورود اين تكنولوژي در بين مردم رواج يافت فرهنگي بود كه از سوي توليدكننده به مصرفكنندهها تزريق شد، فرهنگي به نام امكانات جانبي تلفن همراه مانند دوربين، امكانات ضبط و پخش موسيقي و حتي بازيهاي رايانهاي!
به گفته هادي معيري نژاد بر خلاف تلفن ثابت كه بيشتر جنبه ارتباطي آن مد نظر است استفاده از تلفن همراه تحتالشعاع مظاهر تكنولوژيك آن قرار گرفت، يعني به واسطه همراه بودن جزيي از شخصيت ما محسوب شد و جنبههاي ظاهري آن اهميت يافت. اين قضيه توليدكنندهها را بر آن داشت تا هر روز با افزودن تكنولوژيهاي جديد كه بسياري از ما حتي درباره چگونگي استفاده از آنها اطلاعات كافي نداريم سود كلاني را از آن كمپانيهاي خود كنند.
به هر حال آنچه مسلم است فرهنگ تلفن همراه به سمت فرهنگ مصرفزدگي پيش ميرود و اين مقوله نيز مانند ساير مقولات تكنولوژيك در زندگيمان با حاكميت تجملگرايي دست به گريبان است.
شبنم رضيئي